|
HEJNAŁ KALISZA
Postać trębacza uwidoczniona jest na
najstarszej pieczęci miasta Kalisza już z 1374r. Dokumenty historyczne z
tych czasów mówią o tym, że trębacz miejski zobowiązał się do służby na
ratuszowej wieży (w tym wypatrywania pożarów) i do codziennego z niej
trąbienia w samo południe na czterech rogach tejże wieży.
Niestety, w końcu XVIII w. ratusz wraz z wieżą
spłonął. Od 1896 roku, dzięki fundacji Ludwika Mikulskiego, hejnał z wieży
kolegiaty kaliskiej wygrywał na różnych instrumentach dętych miejscowy
organista. Były to m.in. pieśni: "Kiedy ranne wstają zorze" (rano)
i "Wszystkie nasze dzienne sprawy" (wieczorem). Później w różnych
okresach do tych pieśni dodawano hymn "Boże coś Polskę",
"Rotę", oraz pieśni o św. Józefie. Po II wojnie światowej
zaprzestano tej tradycji.
Od 1977 roku z wieży
odtwarzany był sygnał fanfarowy skomponowany przez Romana
Gorzelniaka. Obecny hejnał rozbrzmiewający codziennie w południe
skomponował Andrzej Bujakiewicz, a nagrał Adam Królak,
trębacz kaliskiej Szkoły Muzycznej II stopnia.
Tekst: Marzena Ścisła, Andrzej
Bujakiwicz
PIECZĘCIE I HERB KALISZA
Pierwsza wiadomość o posiadaniu przez
Kalisz pieczęci miejskiej pochodzi z 1302 roku. Niestety, nie chodzi tu o
jej woskowy odcisk, uległ on bowiem zniszczeniu już dawno temu, lecz tylko
o zapis w dokumencie informujący, że jego wiarygodność i autentyczność
została potwierdzona przez miasto własną pieczęcią. Był to ważny dokument
skoro na jego mocy pod koniec tego właśnie roku powołano konfederację
czterech miast wielkopolskich mającą za zadania ściganie i karanie
przestępców. Obok kaliskiej, przy dokumencie tym wisiały również pieczęcie
pozostałych skonfederowanych miast: Poznania, Gniezna i Pyzdr.
Najstarszy zachowany odcisk pieczęci kaliskiej
pochodzi dopiero z roku 1374. Jest to, jak określa ją dokument, pieczęć
większa miasta ("...nostre civitatis maius sigillum..."). Została
przywieszona na wąskim skrawku pergaminu do dokumentu wystawionego przez
rajców miejskich 21 sierpnia tegoż roku. Posiada ona średnicę prawie
sześciu centymetrów, a jej rysunek - opisany w wielkim skrócie -
przedstawia zwieńczony blankami mur miejski z umieszczoną po jego środku
bramą. Nad murem po bokach znajdują się dwie baszty, między którymi stoi
trębacz dmący w róg (uzbrojony w palicę i wsparty na mieczu). W otoku
oddzielonym obwódką, widnieje wykonany niewykształconą jeszcze majuskułą
gotycką napis: "SIGIILUM CIVITATIS CALIS". Odciski tej pieczęci tłoczone w
wosku o naturalnej barwie (zachowane w lepszym lub gorszym stanie),
znajdują się także przy i innych, późniejszych dokumentach (głównie z XV
wieku). Między innymi tą pieczęcią Kalisz, jako "Civitas Regni Poloniae"
potwierdził - w grupie kilkunastu najprzedniejszych miast ówczesnego
Królestwa Polskiego - traktat pokojowy zawarty w 1411 roku przez króla
Władysława Jagiełłę z Zakonem Krzyżackim w Toruniu oraz gwarantował rozejm
podpisany z Krzyżakami pod Brodnicą (1416 r.) przez wymienionego wyżej
króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego Witolda.
Prawie identyczna, ale znacznie mniejsza (średnica
nieco ponad 3 cm) i przez to skromniejsza w szczegóły, była pieczęć zwana
sekretną ("SECRETUM CIVITATIS CALIS"). Służyła ona prawdopodobnie do
uwierzytelniania mniej uroczystych dokumentów wydawanych w normalnej,
chciałoby się powiedzieć, codziennej pracy kancelaryjnej. Zachowało się
tylko kilka jej odcisków, i to w nie najlepszym stanie, przytwierdzonych
do dokumentów pochodzących z początków XV wieku. Należy jednak
przypuszczać, że była ona używana już w XIV wieku, a przynajmniej pod
koniec tego stulecia.
Około połowy XV wieku kaliska
rada miejska zamówiła sobie nową pieczęć, nieco większą od tej z 1374 roku
(średnica około 7 cm) - jak piszą niektórzy sfragistycy (badacze zajmujący
się pieczęciami) - bardziej reprezentacyjną. Wyobraża ona umieszczoną
centralnie tarczę herbową, obwiedzioną typowym gotycki trójłukiem, którego
wiązania wieńczą jakby trójlistne koniczynki. Na tarczy znajduje się herb
Kalisza, znacznie uproszczony, ale w większości zgodny z rysunkiem
widniejącym na pieczęci z 1374 roku. Odmiennie przedstawiona została
natomiast, co widać już na pierwszy rzut oka, postać trębacza - dodano mu
wielką maczugę, którą dźwiga na ramieniu i podtrzymuje prawą ręką. Inny
też jest napis nazywający ją "pieczęcią większą miasta Kalisza pierwszego
ustanowienia". Użyty dla jej określenia zwrot "większa" wyraźnie sugeruje,
że istniała jeszcze inna pieczęć - "mniejsza". Trudno udzielić
definitywnej odpowiedzi, czy chodzi tu o nową nieznaną pieczęć, czy też
raczej o jedną z omówionych powyżej. Wydaje się jednak, że bardziej
prawdopodobne jest przychylenie się do tej drugiej możliwości i wskazanie
na pieczęć zwaną sekretną.
W XVI wieku władze miasta
Kalisza wprowadziły do użytku dwie nowe pieczęcie - większą o średnicy
prawie 4 cm i mniejszą o średnicy nieco ponad 2 cm. Nie wiadomo, czy
przyczyną ich wykonania było zużycie się starych tłoków pieczętnych, czy
wiązało się to z ujawnioną w 1511 roku próbą fałszerstwa pieczęci
miejskiej. Dokonał jej mieszkający w Kaliszu szlachcic Siennowski, który
toczył spory z radą miejską i, jak należy przypuszczać, chciał za pomocą
tej pieczęci uzyskać potrzebne dokumenty. Jakie nie byłyby jednak
przyczyny, faktem jest powstanie nowych pieczęci, różniących się między
sobą w zasadzie wielkością i wiążącym się z nią uproszczeniami w rysunku
szczegółów oraz odmienną pisownią nazwy miasta - na większej "CALIS", a na
mniejszej "KALIS". Obie te pieczęcie w centralnej części przedstawiają
herb Kalisza, ale - co należy podkreślić - w zmienionej, w stosunku do
jego wyobrażenia z XIV wieku, postaci. Brama jest otwarta i posiada
podniesioną do połowy kratę (tzw. bronę), baszty mają dwa poziomy wąskich
okien i nakryte są kopulastymi, nie zaś stożkowymi daszkami, a trębacz
zwrócony tym razem w drugą, lewą stronę, pozbawiony jest miecza i palicy.
Do dnia dzisiejszego zachowała się tylko niewielka ilość odcisków obu tych
pieczęci.
W lutym 1793 roku po zajęciu Kalisza przez
Prusy (w wyniku drugiego rozbioru Polski), władze miasta zleciły wykonanie
nowej pieczęci, wzorowanej częściowo na - omówionych wyżej - pieczęciach
szesnastowiecznych, a częściowo na pieczęci burmistrzowskiej z 1725 roku..
Przedstawia ona nieblankowany mur miejski z otwartą bramą, zaopatrzoną w
podniesioną do połowy kratę i z dwiema basztami posiadającymi zamiast
dachów jakby trójdzielne pióropusze. Między basztami umieszczona jest
postać trębacza (zwrócona w lewo), otoczona czterema gwiazdami. Nad herbem
znajduje się pruski orzeł (z wyrytym na piersiach monogramem "FWR" -
Fridericus Wilhelmus Rex) trzymający w szponach dwa berła. Pod bramą data:
"1793", a w górnej części otoku napis: "SIG (illum) MAGISTRAT
CALISSIENSIS". Znamy kilka odcisków tej pieczęci wykonanych już nie w
wosku, ale w czerwonym laku.
Począwszy od czasów
Księstwa Warszawskiego, aż do wybuchu I wojny światowej, a więc przez
prawie 110 lat, z pieczęci kaliskich znika herb miasta. Jego miejsce
zajmuje najpierw godło Księstwa, a później (po kongresie wiedeńskim)
dwugłowy orzeł carski i przejściowo także godło guberni kaliskiej -
wyobrażenie barana stojącego między dwoma kłosami pszenicy, umieszczone w
polu graniastej tarczy otoczonej koroną cesarską i girlandami gałązek
dębowych. Pieczęcie te odciskane były w laku oraz, coraz częściej,
wykonywane jako zwykłe tuszowe stemple.
Jak już
wspomniano, herb Kalisza wrócił na pieczęć miejską dopiero w latach
pierwszej wojny światowej. Odbiega on jednak od pierwowzoru z XIV wieku.
Brama w murze jest otwarta. Baszty pozbawione są dachów, trębacz
(odwrócony w lewą stronę) ubrany jest w... fałdzistą spódnicę (!). Chociaż
pieczęć z takim wyobrażeniem kaliskiego herbu pochodzi z czasów okupacji
pruskiej, posiada ona jednak polski napis: "MAGISTRAT MIASTA KALISZA".
Pieczęć ta używana była także po odzyskaniu przez
nasz kraj niepodległości. Dopiero w czerwcu 1925 roku ówczesna Rada
Miejska zatwierdziła nowy wzór pieczęci. Został on opracowany przez
Bohdana Marconiego i prawie w całości (w zasadzie, nie licząc drobnych
uproszczeń i modyfikacji, różnice dotyczą tylko trębacza, którego
pozbawiono nakrycia głowy) nawiązywała do wyobrażenia herbu Kalisza
widniejącego na najstarszej, pochodzącej z 1374 roku. W otoku tej pieczęci
- używanej jako pieczęć-stempel - umieszczony był (oddzielony
pięcioramienną gwiazdką) napis: "MAGISTRAT MIASTA KALISZA".
Obecnie obowiązujący herb miasta Kalisza -
zatwierdzony przez Radę Miejską Kalisza w październiku 1990 - roku ściśle
nawiązuje do swojego czternastowiecznego pierwowzoru.
Jerzy Aleksander Splitt "Pieczęcie miasta
Kalisza", KALISIA, 06-1993 r.
FLAGA KALISZA
Chorągiew
Miasta Kalisza stanowi biało-czerwona szachownica. Układ kwadratów
powinien być 6x7 na przemian białych i czerwonych, począwszy od białego.
Chorągiew zakończona jest dwoma równymi trójkątami, nie dłuższymi od
długości dwóch kwadratów.
Na szachownicowym podkładzie
chorągwi usytuowany jest przy drzewcu w górnej części herb Miasta
zajmujący 1/4 powierzchni.
Źródło: Załącznik nr 3 do Statutu Miasta
Kalisza
|
